browser icon
You are using an insecure version of your web browser. Please update your browser!
Using an outdated browser makes your computer unsafe. For a safer, faster, more enjoyable user experience, please update your browser today or try a newer browser.

U tsikbalil Juan T’u'ul/El cuento de Juan Conejo (en español)

Posted by on June 24, 2011

Tumen Mariano Bonilla Caamal.

In k’áat ka’aj a t’an ti’ teen u tsikbal Juan T’u’ul

Ma’alob, nin ka’ajen in tsikblatech u tsikbalil Juan t’u’ul yéete ma chiich leti’e’ je’elo’ nika’ajen in tsikbaltech yo’olal le ma’ chiicho’.

Juntéen yaakile’ le ma chiicho’ bin u pak’ bu’ul, tu pak’aj le bu’ulo’ ka’aj jo’op’ u jóoya’tik yéetel u ja’il jaltun.Ku jóoya’tik le bu’ulo’.

Ja’alibe’ jump’éel k’iin ti’ le je’elo’ ma’ chiicho’ ka’aj binij te’ tu paach u pak’al bu’ul, le ka’aj k’uche’ ka jo’o’p’ u máan u xíimbalt u pak’al, u paach u pa’k’áal bu’ul ka’aj jtu yilike’ le bu’ulo’ ts’o’ok u láaj jóok’la’aja’, ba’ale’ tu jaanta’al tumeen Juan t’u’ul , tu jaanta’al le bu’ulo’ tumen le Juano’.

Ka’aj jo’op’ u tukultik ma chiich, ka’aj jo’op’ u ya’alik ma chiiche’:
—Bix ken in beetij? Le bu’ula’ in pak’maje’ tia’al in kuxtal.

Ka’aj jo’op’u tsikbaltike’ tu jaanta’al u pak’al bu’ul.

 
Ka’aj ts’a’ab túun áantaj ti’ wáa consejo tumen uláak máako’ob ba’ax unaj u beetik le ma chiicho’. Ja’alibe’, le ma chiicho’ ts’o’ok u tso’olol ti’ tumeen le jala’acho’obo’ ba’ax unaj u u beetik, ka’aj a’alab ti’e’:

— Ka’aj u beete’ juntúul máak, pero de lokok.

Juntúul máak de lokok wáa de kib.
Ka’aj tu kaxtaj kib, lokok. Tu xa’ak’taj beya’, Ka’aj jo’op’ u patik, u patik juntúul máak, tu beetaj u k’ab, tu beetaj pool, yich, u yook tuláakl juntúul máak. Ka’aj bine’, ka’aj tu wa’alkuntal le máak beya’ tu beel tu’ux ku taal le Juan t’u’ulo’, ka’aj tu ts’áaji’ tu wa’alkunsaj le máak beyo’.
 

Ja’alibe’ Juane’, Juan t’u’ule’ ka’aj jo’op’ u taal tu yáak’abtale ka’aj jo’op’ u taal janal, ook janal bu’ul, le ka’aj k’uche’ ku yilike’ wa’akbal juntúul maaki’, leti’e’ ma’ tu k’ajóoltaj le Juan tu’ulo’ wáa le máako’ de kib, ka’aj jo’op’ u ya’alik ti’e’ máako’:

— Tselabaj tin beel, tumeen tene’ nin ka’aj in kaxt in kuxtal. Wey yaan u muul in ta’e’ wey yaan u muul in wiixe’- ku ya’alik Juan tu’ul.

Ja’alibe’ ma’ tu núukaj ti’ tumeen le máako’, pues tumeen el máako’ de kib. Ku ya’alik ti’ le máako’:

— Tselabaj tin beel, tumen wáa ma’ ta luk’ul tin beele’ kin koocha’tikech – ku ya’alik le Juan tu’ulo’.

Le máako’ ma’ táan u núukik, ka’aj tu kóojchajtaj ka’aj kóochabta’abe’ ti’ taak’ yook Juan tu’uli’, como tatak’kil le ki’bo’, taak’ij.

Ts’o’ok u taak’al beyo’ ku ya’alike’:

— Cha’ in wook tumeen wáa ma’e’ kin koocha’tikech yéetel junláak’ u ts’iit in wooka’.

Tu kóocha’taj beya’ yéetel uláak’ junts’iit u yook, ti’ taak’i’. ku ya’alike’:

— Cha’a’e’ tumeen wáa ma’e’ kin lajikech.

Ka’aj tu lajaj le máako’ ti’ taak u k’aabi’ tumeen de kib.
 

— Cha’aeni’ ka’aj xi’iken janal, tumeen tene’ nin ka’aj in kaxt in kuxtal.

Chéen tu t’aan Juan.

— Wáa ma’ ta cha’ikene’ kin lajikech.
 

Ka’aj tu lajaje’ ka’aj taak’ Juan t’u’ul, bey yanila’. Ku ya’alik Juan t’u’ule’:
 

— Cha’aeni’, wáa ma’e’ kin t’éesnak’tikech.

Ka’aj tu t’éesnak’tal beya’, ka’aj taak’ u nak’ ti le kibo’. Chu’uk tumen bey le ki’bo’ ma’ páatchaj u bini’, ti’ taak’ le Juano’.

Ts’o’ok u sáastale’ ka’aj bin ma chiich u xíimbalt u pach u pak’al bu’ul. Le ka’aj k’uch te’ tu paach u pak’al bu’ulo’, ka’aj bin yilaj le Juane’, lúubij. Le Juano taak’al ti’ le kibo’:

- Teech Juan lúubech, in puuts’ulileche’ Juan lúubech – ku ya’alik.

— Ja’alibe’ ma’ chiich, ma’alob ts’o’ok a chukiken, ma’alob – ku ya’alik.

Ka’aj éensa’ab Juan te’ kibo’, ka’aj bisa’abij:

— Ba’ale’ ma’ chiich – ku ya’alik.

— Pues ts’o’ok in lúubul. Yaan a jaantiken?

— Yaan in jaantikech óonsikil Juan kin in beetej.

— U óonsikil t’u’ul ken in beetej, óonsikilil Juan, taaj ki’, úuch in jaantej.
 

— Ma’alob ma chiich, ma’alob- ku ya’alik.

Ja’alibe’ ka’aj k’ala’ab so’oy, k’a’al tu so’oy Juan beyo’, láaj orai ku bin cha’antbil tumen la áabiltsilo’obo’. Ti’ yaan Juani’ ti’ ku sutikjunbaj Juani’,k’ala’an so’oy, ku ya’alaj ti’e’:

— Yaan túun in jantikech Juan, buka’aj ki’il a wóosikilil wale’.

— Aaa ma’alob ma chiich- ku ya’alik- ma’alob yaan a jantiken- ku ya’alik.

— Pero ts’áaten u ts’ook u páajtalil wáa oportunidad antes a jaantiken.

— Ma’alob, ma’alob Juan – ku ya’alik.

— Ba’axtúun u ts’ook a oportunidad?

— Eske tene’ jats’uts in wóok’ot. Wáa ka’aj a wila’aj in wóok’ote’ ma chiich, jum, yaan u ki’imaktal a wool ts’o’kole’ ka jaantiken.

— Je’elo’ ma’alob Juan.

Tu chíimbal le k’iin walkila’ ka’aj a’alab ti’ Juane’ ka’aj jóok’ok:
 

— Ma’ ta púuts’ul Juan’?

— Ma’ tin púuts’ul, ma’ tin puutsul – ku ya’alik.

— Ts’o’okole’ ka jaantiken. Si ti’ kin óok’ot te’ela’.

— Ma’ ta púuts’ul Juan?

— Ma’ tin púuuts’ul chiich, ma’ táan.

—Je’elo’ ma’alob.

ka’aj je’eb le so’oyo’, ka’aj taal le paalalo’obo’, Juane’ ka’aj jo’op’ u yóok’ot, tu yóok’ot le Juan t’u’ulo’. Tu yóok’ot beya’, tu yóok’ot Juan, tu p’íit le Juano’, tu yóok’ot. Le ma chiicho’ tu che’ej:

— Jáajaja’, jáajaja’, jáajajaj’, jáajaja’ — tu che’ej.

Hasta tu wixikubaj ma chiich, tu wixikubaj ma chiich, ikil u cha’antik o yóok’ot Juan. Ku bin paachnaj beya’ ku ka’aj suut, ku bin paachnaj beya’ ku ka’aj suut, tu síit’ Juan. Ma’ chíiche’ tu papaxk’ab ki’imak yóol, tu cha’antik u yóok’ot Juan t’u’ul.

Le ka’aj bin paach naj beya’ ma’ ka’aj suunaji’, púuts’ij, púuts’’ij. Le ka’aj bin Juan le ka’aj jo’op’ u máan kaxtbile’mina’an, binij.

Ka’aj jo’op’ u yok’ol ma Chiich:

— Tu tusajen le Juana’, tu tusajen, tu ya’alaj tene’ ma’ tu púuts’ul.

— Bix túun ken beetej paalale’ex?

— Pues p’uuts’ij, ma’ tu suut.

Ka’aj jo’op’ u yo’k’ol ma chiich, tu yok’ol ma chiich. Ja’alibe’ Juane’ binij, náajchaji.

Pero Juane’ u amigo juntúul koj, u amigo juntúul koj, ku ya’allik ti’ le kojo’.

— Yaan jump’éel chan báaxal in kaxtmaj.

— Ba’ax báaxalil?

— Ko’ox ka in we’estech.

Ka’aj binej Juano’ yéetel u amigo koj, te’ so’oy tu’ux k’alab le Juano’, ti’ ook yéetel le kojo’. Ka’aj ook yéetel le kojo’ ku ya’alik ti’e’.

— Ma’ túun a wojeli’, jats’uts le chan báaxal je’el in kaxtmaja’.

— Bix a wa’alik?

— Jats’uts, ja’alibe’.

— Bixtúun?

— Esk lela’ yaan a wa’alik ti’ le so’oyaj, ka wa’alik ti’e’: k’alajbaj so’oy, je’abaj so’oy, k’alajbaj so’oy, je’abaj so’oy, bix a wilik. Tene’ beey in beetiko’, tene’ kin wokoli’ kin jóok’oli’. Óokeni’.

Ba’ale’ komo ts’aaba’an le ja’ look túun ti’al u joychokoltalo’, tia’al u jaanta’al le Juan ka’aj púuts’o’, pues le ja’o’ p‘aatal tu look.

Ja’allibe’ le kojo’ ka’aj jo’op’ u ya’alik beyo:

— K’alabaj so’oy, je’abaj so’oy.

— Bix a wilik? Jats’uts le báaxalo’ masa’?

— Jats’uts Juan.

— Be’elo’ beora kin jáan suuta’ – ku ya’alik.

Ka’aj tu pátaj le kojo’. Ka’aj bin leti’.

— Beora kin suuta’ – ku ya’alik.

— Ma’alob.

Ka’aj binij, le kojo’ ku yokol tu jóok’ol:

— K’alajbaj so’oy, je’abaj so’oy.

Ma ka’aj tu’ubti’ le kojo’ ku ya’alike’:

— K’alabaj so’oy, k’alabaj so’oy, k’alajbaj so’oy.

Ka’aj k’aal le so’oy tu jaajilo’.

Le ka’aj máan le paalalo’ob u yáabil le x-Chiicho’, le chan x-Chiicho’, ku ya’aliko’obe’:

— Chiich, le Juane’, ts’o’ok u suut, ti’ yaan ti’ le so’oyo’, ko’oten a wilej, jach beey Juane’.

Ka’aj bin ma chiich, ku ya’alike’:

— Paalale’ex ma’ Juani’, juntúul, juntúul ba’aba’al – ku ya’alik – juntúul ba’aba’al yaani’, ma’ Juani. Taase’ex le chokoj ja’o’ ka’ak jóoychokoj ja’ate’ex – ku ya’alik.

Je’el túun ku ch’uuya’al le ja’ tu look tia’al u jóoychokoj ja’ata’al Juano’. Ka’aj láala’ab yóok’ol koj, jóok’ yaalkab koj tu kachal tak le so’oyo’ ka’aj púuts’ij. Joots’ol yook koj, tu bin yáalkab:
 

— Yaan in chukik le chan Juana kin jaantik – ku ya’alik – tumen tu tusajen – ku ya’alik- tu tusajen, je’ela’ ts’o’ok in jóoichokolja’ata’al ka’aj bini’.
 

Ja’alibe’ ka’aj jo’op’ u máan kaxtbil, tu máan kaxantbil Juan, ma’ tu kaxta’al. Ka’aj ilabil, ka’aj ilabe’ ku ya’alik ti’e’.

— Juan, yaan in jantikech.

— Ba’axten ka jaantiken, ma’ amigo’oni’? A wojel k-éet bisbai, jach ma’alob k-éet bisikbaj, ma’ unaj a jaantikeni’.

— Unaj in jaantikech tumen teche’ jach ya’ab ta tusilen, ta wa’alaj ten le so’oy, je’abaj so’oy, k’alabaj so’oy. Tene’ ka’aj tin wa’alaj k’alaba’e’ ka’aj k’aaleni’. Ka’aj taal ma chiiche’ ka’aj tu jóoi chokolja’aten, je’elo’ ilej joots’olen. Yaan in jaantikech.
 

— Jum, wáa ka’aj a wil jump’éel chan báaxal ts’o’ok in kaxtike’, jats’uts, yaanal sajkab, yaanal sajkabe’ bix a wilik? weye’ le jats’uts le sajkaba’ . Ooken a wilej.

U machmaj le sajkab Juan beya’:

— Ooken a wilej, ooken a wilej, lela’ leti’e’ ka’ana’ in láat’maj le ka’an beya’. Wáa ka cha’aik le sajkaba’ ku júutul le ka’ana’.

— Bix a wa’alik?

— Beyo’. Ts’o’okole’ yaan jump’éel chan báaxal xan te’ela’ – ku ya’alik —Jump’éel chan báaaxal.

Te’ ichil le sajkabtúuno’ yaan leti’e’, yaan le xuuxo’ob ch’uyen ch’uuyo’ob sajkab, te’ ichil le sajkabo’ yaan le xuuxo’ob beya’, pero yaan yik’el túun. Ku ya’alike’:

— Lela’ jump’éel chan báaxal xan.

— Bix a wa’alik Juan?

— Leti’, wáa ka wilik tin xáantal ma’ tin suute’ ka k’olik le chan báaxal beey jump’éel chan campanae’ – ku ya’alik.

— Ma’alob – ku ya’alik.

— Pero ma’ tin xantal beora ts’o’ok in suuta’.

Ma’ ka’aj tu cha’ak’abtal, ka’aj p’áat le kojo’ u láat’ le’ sajkabo’, ka’aj puuts’ Juan. Bin Juan u ta’akubaj tu ka’atéen. Yaake’ ku y’ubik le kojo’ ts’o’ok u ka’anal nuka’aj júutul le sajkabo’, ka’aj tu ya’alaje’ :

— Pa’atik in péeksik le chan campana’.

Ma’ chan campanai’ juntúul xuux. Ka’aj tu péeksaj le xuux beya’, ka’aj chi’ichiba’ab le kojo’. Jóok’ yáalkab, ka’aj juut sajakabe’ je’el túun ku bino’ kojo’:
 

— Yaan in jaantik Juan, ts’o’ok u tusiken, ts’o’ok u ka’a tusiken le Juana’.

Ka’aj tu ka’a yilaj:

— Ba’ax ka beetik Juan?

— Nin ka’aj in bis su’uk – ku ya’alik – nin ka’aj in bis su’uk.

— Ba’ax ti’a’altech su’uk?

— Tia’al in beetik in wotoch. Jáan kuchej.

— Ma’, yaan in jaantikech.

— Ma’, ma’ jáan kuchej su’ukaj.
 

Ma’ ka’aj tu k’axaj junkúuch su’uk tu pu’uch le kojo’ ka’aj jo’op’ u bino’ob.

— Ts’o’ok in ka’anal, áanteni’ – ku ya’alik.

Ka’aj tu k’axaj tu pu’uch le kojo’, ka’aj jo’op’ u bino’ob, yéetel tu bino’obe’ ka’aj tu t’abaj. T’aba’ab le su’uk ti le kojo’, ka’aj chu’uj le koj tu ka’atéeno’. Ka’aj, áalkabnaj Juane’ ma’ jaanta’abi’.
 

Úujchaj bey tu máan kaxtbilo’, tak ka’aj kaxta’abi’, ku ya’alal ti’e’:
 

— Bejlae’ yaan túun in jantikech Juan.

— Ma’ jaantiken.

— Ba’ax ma’ in jaantikech? Ts’o’ok a seen tusiken.

— Ma’. Yaan jump’éel chan báaxal ts’o’ok in kaxtik.

— Ba’ax báaxalil?

— Ma je’ela’, ko’oten a wilej.

Jump’éel maata xa’an túun beya’ ka’anal le xa’ano’:

—Ilawilej, ilawil bix kin in beetik – ku ya’alik — Tene’ weey kin báaxal sáansmale’, walkila kin na’akal te báaxalo’. Ilawila’ilej.

Ku na’akal te k’ab le xa’an beya’, ku na’akali’, ku ka’antale’ ku ka’a éemel, ku na’akale’ ku ka’a éemel.

— Letie’ wáa túun le báaxalo’?

— Juum, jats’uts ba’al, beora kan a wila’.

— Ma’alob – ku ya’alik.

Ku na’akal túun beya’, ku ya’alik ti’e’:

— Sats’ajbaj xa’an, sats’ajbaj xa’an.

Ku sats’ikubaj le xa’an beya’, ku sats’ikubaj le xa’ano’.

— Sats’abaj xa’an.

Ku sats’ikubaj xa’an.

— Mots’ajbaj xa’an.

Ku ka’amotsikubaj le xa’ano’.

— Sats’abaj xa’an.

Ku ka’asats’ikubaj.

— Mots’abaj xa’an.

Ku na’akal tu yéemel le xa’an beya’.

— Bix a wilik? Masa’ jats’uts, kuxtúun ka’aj na’akakechi’? Na’akeni’.

— Je’el wáa in kanike’?

— Je’ele’, na’akeni’.

Le ka’aj na’ak Juan, le ka’aj na’ak Juane’ ka’aj jo’op’ u ya’alik xan, osea ka’aj jo’op’ u ya’alik koj beyo’:

— Sats’abaj xa’an, motsajbaj xa’an.

Mientras tu ya’alik beyo’, ka’aj leti’, ka’aj jo’op’u sats’ikubaj le xa’ano’, tu sats’ikubaj le xa’ano’, beora bix túun? Tu’ub ti’ koje’ bix ken un ya’alike’ ka’aj u mots’ubaj le xa’ano’. Xáanxij ka’aj k’a’aj ti’. Ka’aj tu ya’alaj ti’e’:

— Motsabaj xa’an, motsajbaj xa’an.

Jujump’íitile’ ka’aj jo’op’ u bin u motsikubaj, tu motsikubai’, hasta ka’aj tu motsajubai le xa’ano’ ka’aj tu pulajubaj koj. Ku ya’alike’:

— Yaan in jaantik le Juan kin in kaxtej.
 

Hasta ka’aj kaxta’ab túun le Juano’, ka’aj jaanta’ab tumen koj. Beeytúun ts’o’okik ti’ le kojo’, ma’ chiich yéetel Juan. Jaanta’ab tumen koj. Tik k-iliktúune’ ka’aj ts’o’ok le, le ma chiich yéetel le juano’.

Seen uts, yuum bo’otik don Mariano.

Contado por Mariano Bonilla Caamal

Quiero que me platiques el cuento de Juan T’u’ul.

Está bien te voy a platicar el cuento de Juan T’u’ul con doña Chiich. Mira, te platicaré la historia de doña Chiich.

 
Una vez, doña Chiich fue a sembrar frijol, sembró los frijoles y los regaba con el agua de la sarteneja, con esa agua los regaba.

Entonces un día doña Chiich fue a ver su sembrado de frijoles. Cuando llegó empezó a recorrer toda la extensión de su sembrado y se dio cuenta que los frijoles estaban brotando, pero fueron comidos por Juan T’u’ul, estaba comiendo sus frijoles Juan.
 

Empezó a preocuparse doña Chiich, empezó a decirse doña Chiich:
— ¿Qué voy a hacer? El frijol lo sembré para subsistir.

Por lo que empezó a comentar que le estaban comiendo su sembrado de frijoles.

Por lo que recibió ayuda, empezaron a darle consejos a doña Chiich por otras personas de lo que podía hacer. Los adultos le aconsejaron lo que podía hacer, ellos le comentaron:

 
— Haz una persona pero de lokok, una persona de lokok o de cera.

Por lo que comenzó a buscar el material. Lo revolvió de esta manera, y comenzó a formarlo, comenzó hacer un humano, le hizo la cabeza, la cara, los pies, todas las partes de una persona. Después lo puso a esta persona de esta forma, en el camino donde entraba Juan t’u’ul, ahí lo puso, paró esa persona de esta manera.

Ni modos, Juan, cuando empezó a caer la noche, Juan T’u’ul vino a comer, entro a comer frijol, cuando llegó vio que había una persona parada en el camino, él no pudo identificar que aquella persona era de cera, por lo que le empezó a decir a esa persona:

— Fuera de mi camino, porque yo estoy aquí para buscar algo de comer, yo aquí naci y aquí crecí – dijo Juan T’u’ul.
 

Pero no le contestó esa persona, porque él era de cera. Entonces le dijo a esa persona:

— Fuera de mi camino, porque si no quitas, te daré una patada – dijo Juan t’u'ul.

Aquella persona no contestaba, por tal motivo lo patearon, cuando lo pateó se pegó el pie de Juan T’u’ul, como estaba pegajoso la cera se pegó.

Después de que se pegó dijo:

— Suelta mi pie, de lo contrario te patearé con el otro.

 
Lo pateo de esta forma con el otro pie y se le pegó, por lo que dijo:

— Suéltalo, de lo contrario te voy a dar una bofetada.

Entonces le dio una bofetada al sujeto y se le pegaron las manos porque es de cera.

— Suéltame para que vaya a comer, porque yo vengo a buscar mi alimento.

Juan hablaba solo.

— Si no me sueltas, te doy otra bofetada.

Al darle la bofetada Juan quedo pegado, así estaba. Por lo que Juan T’u’ul dijo:

— Suéltame de lo contrario te voy a dar un panzazo.

Y le dio un panzazo de esta manera, y se le pego la barriga en la cera. Y de esta forma fue atrapado por la cera, no se pudo marchar, se pegó Juan.

Al amanecer fue doña Chiich a visitar su sembrado de frijol en la milpa, cuando fue a visitar a Juan, había caído. Juan se había pegado en la cera.
 

— Tú Juan ya caíste, estabas prófugo Juan, caíste — le dijo.

— Ni modos doña Chiich, está bien ya me pescaste, ni modos — replicó.

Cuando bajaron a Juan de la cera, lo llevaron:

— Pero doña Chiich — mencionó.

— Pues ya me atrapaste. ¿Me vas a comer?

— Te voy a comer, pipián de Juan voy a comer.

— Pipián de conejo voy a preparar, pipián de Juan, está muy bueno, hace tiempo que no lo cómo.

— Está bien doña Chiich, está bien— mencionó.

Pues lo encerraron en el gallinero, fue encerrado Juan, a cada rato iban los nietos. Ahí estaba Juan, ahí estaba dando vueltas, estaba encerrado en el gallinero, y le dijeron:

— Pues te voy a comer Juan, que rico será tu pipián.

— Está bien doña chiich —decía —Me vas a comer—volvía a decir.

— Pero dame la última la posibilidad u oportunidad antes de que me comas.

—Está bien, está bien Juan — contestó.

— ¿Y cuál es tu última oportunidad?

— Lo que pasa es que yo bailo muy bonito, si vieras como bailo doña Chiich, juum, vas a contentarte luego me comes.

— Está bien, Juan.

Estaba yéndose la tarde, como esta hora cuando le dijeron a Juan que saliera:

— ¿No te escapas Juan?

— No me escapo, no me escapo —contestó.

— Luego me comes, además aquí voy a bailar.

— ¿No te escapas Juan?

— No me escapo Chiich, no me escapo.

— Está bien.

Cuando abrieron el gallinero, vinieron los niños y Juan empezó a bailar, bailaba Juan T’u’ul. Estaba bailando de esta forma, así bailaba Juan, brincaba Juan, bailaba. Doña Chiich se reia:
 

—Jáajaja’, jáajaja’, jáajajaj’, jáajaja’ — se reía.

Hasta se orinaba doña Chiich de tanto reírse, se orinaba de tanta risa, por ver bailar a Juan. Se iba detrás de la casa y regresaba, estaba saltado Juan. Doña Chiich aplaudía, estaba contenta, por ver bailar a Juan T’u’ul.
 

Cuando se fue detrás de la casa no regresó, se escapó, se escapó. Cuando Juan se fue comenzaron a buscarlo, no lo encontraron, se había ido.

Entonces doña Chiich se puso a llorar:

— Me engañó Juan, me engañó, me dijo que no se escapaba.

— ¿Y cómo le haremos niños?

— Ni modos, ya se fue.

Doña Chiich se puso a llorar, se puso a llorar. De esta manera Juan se fue, se alejó.

Sin embargo Juan tenía a un amigo puma, se llevaba con un puma, y le dijo:

— Tengo un juego que hallé.
 

— ¿Qué tipo de juego?

— Vamos para que lo veas.

Juan y su amigo puma fueron al gallinero donde estaba encerrado, ahí entro con el puma. Cuando entró con el dijo:

— Lo que no sabes es que este juego que sé me está bonito.

— ¿De veras?

— Está bonito, vas a ver que sí.

— ¿Y cómo es?

— Es que le vas a decir al gallinero, le dices: ciérrate gallinero, ábrete gallinero, ciérrate gallinero, ábrete gallinero, ¿cómo lo ves?. Así le hago, entro y salgo. Entra.

Como habían puesto agua para calentar para cocer a Juan, pero se había escapado, pues el agua seguía calentándose en el fuego.

Entonces el puma empezó a decir:
 

— Ciérrate gallinero, ábrete gallinero.

— ¿Cómo ves? Está bonito este juego, ¿verdad?

— Está bonito Juan.

— Entonces ahorita regreso — dijo.
 

Dejó al puma y él se marchó.

— Ahorita regreso —mencionó.

— Está bien.

Y se fue, el puma entraba y salía.

— Ciérrate gallinero, ábrete gallinero.

De repente al puma se le olvidó:

— Ciérrate gallinero, ciérrate gallinero, ciérrate gallinero.

Y el gallinero se cerró de verdad.

Cuando cruzaron los nietos de doña Chiich, dijeron:
 

— Chiich, Juan ya regresó, está dentro del gallinero, vamos para que veas, creemos que es Juan.

Y doña Chiich fue a verlo y dijo:

— Niños no es Juan, es un animal feroz —mencionó— es otro animal el que está ahí, no es Juan. Traigan el agua caliente para echárselo.
 

Entonces fueron a buscar el agua que estaba en el fuego para echárselo a Juan. Lo derramaron en su espalda y salió corriendo, quebró el gallinero, se escapó. Corría con la espalda quemada.

— Voy a pescar a Juan para comérmelo —se dijo— porque me engañó, me engañó, por su culpa ya me echaron agua caliente en la espalda —luego se fue.

Entonces lo fue a buscar, estaban buscando a Juan, no lo hallaban. Cuando lo vieron le dijeron:

— Te voy a comer Juan.

— ¿Y por qué me vas a comer si somos amigos? Sabes que somos cuates, nos llevamos bien, no deberías de comerme.

— Debería de comerte porque tú me has engañado bastante, me dijiste que le dijera al gallinero: ábrete gallinero, ciérrate gallinero. Cuando yo mencioné: ciérrate no se volvió a abrir, luego vino doña Chiich y me echó agua caliente en la espalda, mira como me dejó. Te voy a comer.

— Juum, si vieras un juego que encontré, esta bonito, es bajo la cueva, bajo la cueva, Como lo ve. Aquí la cueva esta linda. Entra para que veas:
 

Juan sostenía la cueva de esta manera:

— Entra para que veas, entra para que veas, este es el cielo que sostengo. Si lo sueltas el cielo se cae.
 

— ¿Tú crees?

— Así es. Además aquí hay un pequeño juguete — decía— un pequeño juguete.

Entonces dentro de la cueva había varios panales de avispa, dentro de la cueva estaban los panales llenos de avispas. Por lo que dijo:
 
 

— Este es un juego.

— ¿Estás seguro Juan?

— Sí es, si ves que me tardo y no regreso lo golpeas este juguetito, es como una campana — dijo.

— Está bien — mencionó.

— Pero no me tardo, enseguida regreso.

Luego soltó el techo, para que el puma lo sostuviera, y Juan se escapó. Se fue Juan a esconderse de nuevo. Caundo el puma sentió cansancio y estaba a punto de caerse la cueva, se dijo:
 

— Voy a mover la campana.

Aunque no era una campana, era un panal de avispas. Cuando movió el panal de avispas picaron al puma. Él salió corriendo, la cueva se cayó, el puma salió huyendo:

— Voy a comer a Juan, ya me engañó, este Juan me mintió de nuevo.

Cuando lo vio de nuevo:

— ¿Qué haces Juan?

— Estoy llevando zacate — contestó —estoy llevando zacate.

— ¿Para qué quieres zacate?

— Para que yo haga mi casa. ¿Me ayudas cargarlo?

— No, te voy a comer.

— No, carga un momento esta carga de zacate.

Y de esta forma le amarró una carga de zacate en la espalda del puma.

— Ya me cansé, ayúdame — mencionó.
 

Cuando amarró el zacate en el lomo del puma, comenzaron a caminar, mientras caminaban lo encendió. Prendió el zacate al puma, y se quemó el puma de nuevo. Juan se echó a corre y no fue atrapado.

Pasó el tiempo para poder encontrarlo de nuevo, cuando lo encontraron le dijeron:

— Hoy si te voy a comer Juan,

— No me vas comer.

— ¿Por qué no he de comerte si me has engañado mucho?

— No, encontré un nuevo juego.
 

— ¿Qué tipo de juego?

— Aquí esta, ven a verlo.

Es una mata de huano, que estaba alto:
 

— Ven a verlo, mira como lo hago —le dijo—aquí juego todos los días, a estas horas me subo a jugar, mira.
 

Se subía en la mata de huano de esta forma, se subía, se elevaba y volvía a bajar, subía y bajaba.

— ¿Y este es el nuevo juego?

— Juum, está muy bonito, ahora lo vas a ver.

— Está bien —contestó.

Se subía así, y le decía:

— Estírate huano, estírate huano.

El huano se estiraba asi, se estiraba el huano.

— Estírate huano.

Se estiraba el huano.

—Encógete huano.

Se encogía el huano.

— Estírate huano.

Se estiraba.

— Estírate huano.

El huano bajaba y subía.

— ¿Cómo ves? Verdad que estEa chévere, ¿Qué tal si te subes? Sube.

— ¿Será que aprenda?

— Si, sube.

Y se subió, cuando se subió Juan empezó a decir también, o sea empezó el puma a decir:

— Estírate huano, encógete huano.

Mientras decía eso, el huano comenzó a estirarse, se estiraba el huano, ¿Y ahora como qué? Se le olvidó al puma que iba a decir para que el huano se encogiera. Pasó un buen rato hasta que se acordó. Por lo que le dijo:

— Encógete huano, encógete huano.

De poco en poco el huano se fue encogiendo, se encogía, hasta que se encogió el huano y el puma se bajo, y mencionó:

— Cuando encuentre a Juan, lo voy a comer.

Hasta que un día fue encontrado Juan por el puma y se lo comió. De esta forma termina el cuento de doña Chiich, Juan y el Puma. A Juan se lo comió el puma. Y así terminaron doña Chiich y Juan.

Está muy bien, gracias don Mariano.

3 Responses to U tsikbalil Juan T’u'ul/El cuento de Juan Conejo (en español)

  1. Estudiante de maya

    That this man speaks good maya! May all speak well of clarito mayahablantes well. Can you tell what the population is? Where is that accent?

    • Admin

      ¡Gracias por sus comentarios! Este señor es de Santa Elena, un pueblo que está cerca de Uxmal.

  2. Estudiante de maya

    In fact the only major difference I heard, about what they have taught me, was the expression “Ku ya'alik” he pronounces “Kyak” the rest very understandable.
    The problem that I have encountered and “in real life” is that many mayahablantes speak a totally different way to what was supposed to be the standard, and even mutually different ways, and we must be almost “guessing” what they say.
    I believe that to the extent that the language estandarize more broadly and at least in the most basic questions (obviously different nuances and accents always exist) it will gain more strength.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>